Instytut Ochrony Krajobrazu Pomorza

Elementarz ochrony torfowisk (FAQ)

Co to są torfowiska?

Torfowiska to ekosystemy wodno-lądowe, które powstają w wyniku akumulacji materii
organicznej w warunkach nadmiernej wilgotności i ograniczonej dostępności tlenu. Są
jednymi z najważniejszych magazynów węgla oraz ostoją dla wielu rzadkich gatunków roślin
i zwierząt.

Jakie są rodzaje torfowisk w Polsce?

  • Torfowiska wysokie – otrzymują wodę wyłącznie z opadów atmosferycznych. Jest ona bardzo uboga w sole mineralne i w znacznej części akumulowana przez mchy torfowce, które są głównym składnikiem roślinności torfowiska tego typu. Cechami charakterystycznymi torowiska wysokiego jest bardzo kwaśny odczyn oraz niska trofia powierzchni torfowiska. Te dwie cechy powodują, że rosną tu charakterystyczne, nie występujące na innych siedliskach gatunki roślin. Poza torfowcami są to krzewinki z rodziny wrzosowatych, pojedyncze taksony z rodziny turzycowatych oraz rosiczkowatych.
  • Torfowiska niskie (trzęsawiska) – zasilane są wodą ze zbiorników powierzchniowych (rzek lub jezior) lub wodą wypływającą z gruntowych poziomów wodonośnych. Taki reżim wodny powoduje, że ekosystem stale otrzymuje wypłukane z nich sole mineralne, dzięki czemu należy do siedlisk żyznych. Roślinność budują przede wszystkim szuwary właściwe, wysoko turzycowe i mechowiska, czyli zbiorowiska niskich turzyc oraz innych bylin bagiennych, często zakorzenionych w zwartej warstwie mchów właściwych.
  • Torfowiska przejściowe – stanowią formę pośrednią między torfowiskami wysokimi a niskimi. Są to płaskie niskie mszary zbudowane głownie z mchów torfowców oraz niskich krzewinek. Najczęściej na torfowiskach przejściowych w rozproszeniu występują niewielkie sosny oraz brzozy. Torfowiska przejściowe nie są tak kwaśne jak wysokie, ale przypominają je składem gatunkowym i silnie uwodnioną powierzchnią.
  • Torfowiska nakredowe – to torfowiska niskie występujące na podłożu zasobnym w węglan wapnia oraz zasilane przez wody bogate w wapń, a porośnięte przez fitocenozy szuwarowe oraz rośliny wapieniolubne. W Polsce występują nielicznie na rozproszonych stanowiskach wyłącznie na niżu Polski.
  • Torfowiska zasadowe (alkaliczne) – wykształcają się w miejscach wycieku wód podziemnych zawierających pewne ilości jonów zasadowych. Są stale wysycone wodą i mają dobrze rozwiniętą warstwę mszystą, lecz niewielką powierzchnię. W Polsce występują nielicznie na rozproszonych stanowiskach.

Dlaczego należy chronić torfowiska?

Torfowiska pełnią kluczową rolę w ekosystemie, gdyż magazynując ogromne ilości węgla mają swój udział w ograniczaniu zmian klimatycznych. Działają jak naturalne gąbki, zatrzymując wodę, co zapobiega powodziom i suszom, a jednocześnie filtrują ją, poprawiając jej jakość. Są siedliskiem wielu rzadkich i zagrożonych gatunków roślin oraz zwierząt, wspierając bioróżnorodność. Ich degradacja prowadzi do uwalniania dwutlenku węgla, utraty cennych ekosystemów i pogorszenia jakości wód, dlatego ich ochrona jest niezbędna dla zachowania równowagi przyrodniczej i klimatycznej.


Jakie akty prawne regulują w Polsce ochronę i użytkowanie torfowisk?

  • Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody: stanowi podstawowy akt prawny dotyczący ochrony przyrody w Polsce, w tym torfowisk. Ustawa ta definiuje formy ochrony przyrody, takie jak parki narodowe, rezerwaty przyrody czy obszary Natura 2000, w ramach, których torfowiska mogą być chronione.
  • Ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. – Prawo geologiczne i górnicze: reguluje zasady poszukiwania, rozpoznawania i wydobywania kopalin, w tym torfu. Wydobycie torfu wymaga uzyskania odpowiedniej koncesji, a działalność ta musi być prowadzona z poszanowaniem przepisów dotyczących ochrony środowiska.
  • Ustawa z dnia 20 lipca 2017 r. – Prawo wodne: określa zasady gospodarowania wodami, które mają bezpośredni wpływ na funkcjonowanie ekosystemów torfowiskowych. Ustawa ta reguluje m.in. kwestie melioracji, które mogą wpływać na stosunki wodne na torfowiskach.
  • Ustawa z dnia 3 lutego 1995 r. o ochronie gruntów rolnych i leśnych: zawiera przepisy dotyczące ochrony gruntów, w tym torfowisk, przed degradacją oraz zasady rekultywacji terenów zdegradowanych.
  • Ustawa z dnia 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym: reguluje zasady kształtowania polityki przestrzennej państwa i jednostek samorządu terytorialnego, uwzględniając ochronę środowiska i przyrody, w tym torfowisk.
  • Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 1 lipca 2015 r. w sprawie dokumentacji geologicznej złoża kopaliny, z wyłączeniem złoża węglowodorów: określa minimalne parametry definiujące złoże torfu, takie jak minimalna miąższość czy maksymalna zawartość popiołu, co ma znaczenie przy planowaniu eksploatacji torfowisk.
  • Konwencja Ramsarska: międzynarodowy traktat, którego celem jest ochrona obszarów wodno-błotnych o międzynarodowym znaczeniu, zwłaszcza jako siedlisk ptactwa wodnego. Polska jako sygnatariusz, zobowiązana jest do ochrony takich obszarów, w tym torfowisk.

! Warto również zwrócić uwagę na analizy i opracowania dotyczące ram prawnych ochrony torfowisk w Polsce, takie jak dokument Prawne i strategiczne ramy ochrony torfowisk w Polsce https://life-peat-restore.eu/pl/wp-content/uploads/sites/11/2018/06/prawne-i-strategiczne-ramy-ochrony-torfowisk-w-polsce.pdf. Zawiera on szczegółowe objaśnienia kluczowych przepisów prawnych związanych z użytkowaniem i ochroną torfowisk oraz identyfikuje problematyczne aspekty tych regulacji.

Czy torfowiska są chronione w programie Natura 2000?

Tak, torfowiska są objęte ochroną w ramach programu Natura 2000 jako jedne z kluczowych ekosystemów wodno-błotnych. Program Natura 2000 chroni torfowiska na podstawie dwóch unijnych dyrektyw: Dyrektywy Siedliskowej (92/43/EWG) – obejmującej ochronę torfowisk jako cennych siedlisk przyrodniczych i Dyrektywy Ptasiej (79/409/EWG) – która chroni obszary torfowiskowe jako siedliska dla zagrożonych gatunków ptaków.

Torfowiska jako siedliska przyrodnicze chronione są w ramach programu Natura 2000 w zależności od tego, jaką grupę torfowisk reprezentują. I tak przykładowo:

  • siedlisko przyrodnicze o nr 7110 – chroni torfowiska wysokie z roślinnością torfotwórczą (żywe)
  • siedlisko przyrodnicze o nr 7120 – chroni torfowiska wysokie zdegradowane, lecz zdolne do naturalnej i stymulowanej regeneracji
  • siedlisko przyrodnicze o nr 7140 – chroni torfowiska przejściowe i trzęsawiska (torfowiska niskie)
  • siedlisko przyrodnicze o nr 7210 – chroni torfowiska nakredowe
  • siedlisko przyrodnicze o nr 7230 –chroni górskie i nizinne torfowiska zasadowe.

Torfowiska pełnią kluczową rolę w regulacji klimatu i zasobów wodnych, dlatego ich ochrona w ramach Natura 2000 jest niezwykle istotna dla zachowania bioróżnorodności i ekosystemów wodnych w Polsce i Europie.

! Więcej na temat siedlisk przyrodniczych, metod i rodzajów monitoringu znaleźć można na stronie Państwowego Monitoringu Środowiska https://siedliska.gios.gov.pl/przedmioty-monitoringu-menu/monitoring-siedlisk/siedliska-torfowiskowe-i-zrodliskowe


Gdzie szukać informacji o torfowiskach ?

W internecie istnieje wiele wartościowych źródeł, gdzie można znaleźć szczegółowe informacje na temat torfowisk – zarówno w kontekście ich ochrony, jak i użytkowania, np.

Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska https://geoserwis.gdos.gov.pl/mapy

Udostępniają one interaktywne mapy oraz raporty dotyczące ich stanu i ochrony.

Warto także zajrzeć na strony organizacji ekologicznych, np.:

Prowadzą one projekty na rzecz ochrony tych unikatowych ekosystemów, do których często można się dołączyć.

Na poziomie międzynarodowym cenne informacje można znaleźć m.in. w raportach:

Monitorują one stan torfowisk na całym świecie.

Polecamy także publikacje oraz opracowania naukowe. Dostarczają kompleksowej wiedzy na temat funkcjonowania torfowisk i ich roli w ekosystemie. Kilka bardzo ciekawych opracowań można pobrać z następujących stron:


Jak możesz ocenić stan Twojego torfowiska?

  • Sporządzając plan ochrony torfowisk. Opracowanie merytorycznie poprawnego, a zarazem wykonalnego planu wymaga indywidualnego podejścia do każdego z nich i wiedzy specjalistycznej. Niezależnie od ogólnych prawidłowości ekologicznych, jakim one podlegają, decyzja o podjęciu działań ochronnych i ich rodzaju musi wynikać ze specyfiki i cech danego torfowiska Tu niezbędna jest więc wiedza specjalisty. Można zwrócić się o wsparcie do organizacji NGO działających w obszarze ochrony przyrody lub przyrodników, a także do firm realizujących zlecenia na rzecz ochrony przyrody.
  • Identyfikując stanowiska i oceniając stan populacji gatunków szczególnej troski (prawnie chronionych, zagrożonych i rzadkich) w ramach inwentaryzacji przyrodniczej. Lista tych gatunków we florze torfowisk Polski jest pokaźna. Przykładowo prawną ochroną częściową objęte są wszystkie gatunki mchów torfowców (Sphagnum), ponadto: bagno zwyczajne (Ledum palustre), bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata), modrzewnica zwyczajna (Andromeda polifolia. Z gatunków roślin objętych ochroną ścisłą warto wymienić: gatunki rosiczek (Drosera), pływaczy (Utricularia), bagnicę torfową (Scheuchzeria palustris) czy wrzosiec bagienny (Erica tetralix).
  • Monitorowanie stanu hydrologicznego torfowiska. Obejmuje prowadzenie systematycznych pomiarów poziomu wody, aby uchwycić maksymalne stany wody o różnych porach roku w różnych częściach torfowiska oraz zidentyfikować miejsca, gdzie następuje odpływ wody z torfowiska. Osuszenie torfowiska prowadzi do jego zmurszenia, czyli wyschnięcia i zamiary mokrego torfu w suchy mursz co prowadzi do degradacji jego podstawowych warunków siedliskowych, a tym samych do zaniku występowania charakterystycznych dla niego gatunków


Jak można chronić torfowisko? – Jakie działania możesz przeprowadzić?

  • Śledź poziom wody w torfowisku i jego dynamikę. Można go obserwować lub mierzyć za pomocą specjalistycznych mierników –piezometrów. Obserwuj miejsca tamowania odpływu wody z torfowiska. Gdy jest to konieczne, zamykaj rowy odwadniające, zastawki i inne miejsca odpływu wód z torfowiska.
  • Monitoruj roślinność, która reaguje na zmiany warunków wodnych. Wymaga to wyznaczenia stałych powierzchni obserwacyjnych i precyzyjnego ustalenia, które ze składników pokrywy roślinnej i przy pomocy jakich metod będą testowane. Możliwe jest tu zarówno wielko- jak i małoskalowe mapowanie, zbieranie dokumentacji fotograficznej, wykonywanie zdjęć fitosocjologicznych i konsultacje ze specjalistami.
  • Możesz zastosować usuwanie nalotu i podrostu drzew sosen i brzóz, które zmniejszą straty wody spowodowane przez transpirację drzew, czyli parowanie wody poprzez drzewa, ale TYLKO za zgodą właściwej regionalnej dyrekcji ochrony środowiska (RDOŚ). Są to jednak działania ostateczne. W przypadku inwazji gatunków drzewiastych należy po obniżeniu lustra wody przede wszystkim dążyć do ich samorzutnego ustąpienia wskutek przywrócenia wysokiego poziomu wody na torfowisku. Dopiero gdy jest to niemożliwe lub niewystarczające, można usuwać mechanicznie poszczególne osobniki.
  • Budowa szerokich drewnianych kładek jest skutecznym sposobem ochrony torfowisk w miejscach, gdzie torfowiska są wydeptywane, np. tam, gdzie przez torfowisko przechodzi szlak turystyczny. Kładki kierują ruch zainteresowanych osób w najbardziej ciekawe miejsca i tym samym chronią wrażliwą na mechaniczny nacisk roślinność mszarną.

Jak egzekwować ochronę torfowisk?

Ochrona torfowisk w Polsce opiera się na przepisach prawa, które regulują ich użytkowanie i eksploatację. Egzekwowanie tej ochrony polega na monitorowaniu działalności na terenach torfowiskowych oraz zgłaszaniu nieprawidłowości do odpowiednich instytucji. Kluczowe działania obejmują:

  • monitorowanie nieprawidłowych działań – obserwowanie, czy nie dochodzi do osuszania torfowisk, nielegalnej eksploatacji torfu lub zaśmiecania i zanieczyszczania tych obszarów;
  • zgłaszanie naruszeń – informowanie odpowiednich służb o nieprawidłowościach; współdziałanie z organizacjami pozarządowymi zajmującymi się ochroną mokradeł i torfowisk.

Gdzie zgłaszać nadużycia i nieprawidłowości?

Naruszenia ochrony torfowisk można zgłaszać do:

  • Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska
  • Lasów Państwowych
  • Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska.

Jeśli zauważysz nieprawidłowości związane z degradacją torfowisk, warto jak najszybciej zgłosić je do odpowiednich instytucji. Są to:

  • Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska (RDOŚ), która odpowiada za nadzór nad obszarami chronionymi, w tym torfowiskami należącymi do sieci Natura 2000. Tu można zgłaszać także przypadki niszczenia tych cennych ekosystemów, np. osuszania czy nielegalnej eksploatacji torfu
  • Inspekcja Ochrony Środowiska (GIOŚ)
  • Wojewódzkie Inspektoraty Ochrony Środowiska (WIOŚ).

Dwie ostatnie instytucje prowadzą kontrole i mogą nakładać kary za naruszenia przepisów dotyczących ochrony środowiska.

Natomiast w sytuacji, gdy nielegalne działania obejmują zmianę stosunków wodnych, np. odwodnienia lub melioracje wpływające na torfowiska, należy skontaktować się z:

  • Państwowym Gospodarstwem Wodnym Wody Polskie – sprawuje kontrolę nad gospodarką wodną w Polsce
  • lokalnymi urzędami gminy lub starostwem powiatowym, zwłaszcza jeśli sprawa dotyczy niewłaściwego użytkowania gruntów torfowiskowych czy naruszenia miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego
  • organizacjami ekologicznymi, które zajmują się ochroną przyrody, czy też właśnie mokradeł – w przypadku potrzeby nagłośnienia problemu lub wsparcia w działaniach interwencyjnych do mogą pomóc w skutecznej interwencji.

oprac. dr hab. Piotr Rutkowski, prof. UG
10.3.2025