-> Co to są obszary morskie?
Obszary morskie zostały zdefiniowane w Ustawie z dnia 21 marca 1991 r. o obszarach
morskich Rzeczypospolitej Polskiej i administracji morskiej, która stanowi, że są to:
- morskie wody wewnętrzne do których zaliczamy: polską część Zalewu Szczecińskiego, polską część Zalewu Wiślanego oraz część Zatoki Gdańskiej zamkniętą tzw. linią podstawową morza terytorialnego;
- morze terytorialne, które znajduje się na północ od morskich wód wewnętrznych i obejmuje obszary oddalone do 12 mil morskich (ok. 22 km) od linii podstawowej;
- strefa przyległa położona za morzem terytorialnym, jej zewnętrzna granica jest oddalona nie więcej niż 24 mile morskie od linii podstawowej;
- wyłączna strefa ekonomiczna (ang. exclusive economic zone – EEZ) – to obszar o charakterze międzynarodowym z pewnymi prawami zastrzeżonymi dla państwa nadbrzeżnego, który rozciąga się za morzem terytorialnym do granicy zewnętrznej EEZ innego kraju.
-> Gdzie szukać informacji przestrzennej dotyczącej wód morskich?
Bardzo dobrym źródłem informacji jest System Informacji Przestrzennej Administracji
Morskiej SIPAM, dostępny pod adresem: https://sipam.gov.pl. Można tu znaleźć dane
dotyczące m.in. przebiegu granic obszarów morskich, żeglugi, pozwoleń na realizację
inwestycji, wraków, ochrony brzegu morskiego, obszarów Natura 2000.
W zasobach Systemu znajduje się również moduł dotyczący planów zagospodarowania
przestrzennego obszarów morskich: https://sipam.gov.pl/mapy/plany-morskie/
-> Jakie akty prawne regulują w Polsce ochronę wód morskich?
Bałtyk, w tym polskie obszary morskie (POM), jest chroniony na mocy szeregu aktów
prawnych. Na poziomie międzynarodowym istotne są:
- Konwencja o ochronie środowiska morskiego obszaru Morza Bałtyckiego (Konwencja Helsińska, 1974/1992);
- Konwencja o różnorodności biologicznej (CBD, 1992);
- Konwencja MARPOL (1973/1978) – Międzynarodowa konwencja o zapobieganiu zanieczyszczaniu morza przez statki;
- Konwencja UNESCO o ochronie podwodnego dziedzictwa kulturowego, przyjęta w Paryżu
dnia 2 listopada 2001 r.
Na poziomie Unii Europejskiej należy wymienić następujące dokumenty:
- Ramowa Dyrektywa Wodna (2000/60/WE), która określa cele w zakresie osiągnięcia dobrego stanu ekologicznego wód;
- Ramowa Dyrektywa w sprawie Strategii Morskiej (2008/56/WE), która zobowiązuje państwa członkowskie do opracowania strategii ochrony wód morskich i osiągnięcia celów środowiskowych;
- Dyrektywa 2009/147/WE w sprawie ochrony dzikiego ptactwa (tzw. Dyrektywa ptasia i Dyrektywa Rady 92/43/EWG w sprawie ochrony siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny
i flory z dnia 21 maja 1992 r. (tzw. Dyrektywa siedliskowa) – są podstawą funkcjonowania europejskiej sieci obszarów chronionych Natura 2000, w których ochronie podlegają wybrane siedliska i gatunki, wskazane w załącznikach do tych dyrektyw. W polskich obszarach morskich wyznaczono łącznie 17 obszarów Natura 2000. Granice i szczegółowe informacje w postaci Standardowych Formularzy Danych dla poszczególnych obszarów można znaleźć pod adresem:
https://geoserwis.gdos.gov.pl/mapy/; - Wspólna Polityka Rybołówstwa (WPRF) – reguluje kwoty połowowe, metody połowu
i ochronę zasobów rybnych na Bałtyku.
Na poziomie krajowym ważne są m.in:
- Ustawa o obszarach morskich Rzeczypospolitej Polskiej oraz administracji morskiej
z dnia 21 marca 1991 r. w zakresie regulacji dotyczących realizacji inwestycji na morzu, czy eksploatacji zasobów; - Ustawa Prawo wodne z dnia 20 lipca 2017 r., implementująca zapisy Ramowej Dyrektywy wodnej;
- Ustawa o ochronie przyrody z dnia 16 kwietnia 2004 r. – w kontekście ustanawiania na morzu obszarów objętych ochroną prawną i obowiązujących na nich zakazów;
- Rozporządzenie Rady Ministrów w sprawie przyjęcia Krajowego programu ochrony wód morskich z dnia 11 grudnia 2017 r., którego celem jest wdrożenie działań pozwalających na osiągnięcie dobrego stanu środowiska wód morskich;
- Rozporządzenie Ministra Gospodarki Morskiej i Żeglugi Śródlądowej w sprawie wymiarów
i okresów ochronnych organizmów morskich oraz szczegółowych warunków wykonywania rybołówstwa komercyjnego z dnia 21 sierpnia 2019 r., w którym znajdziemy m.in. regulacje obszarowe co do wykonywania połowów.
-> Jak monitoruje się stan wód morskich? Gdzie znaleźć dane monitoringowe?
Podstawą prowadzenia monitoringu wód morskich jest: Program monitoringu wód morskich,
który można znaleźć pod adresem: https://rdsm.gios.gov.pl/pl/monitoring. Program zostanie
zaktualizowany w 2026 r. Monitoring wód morskich obejmuje elementy biologiczne: ssaki, ptaki, ryby, fitoplankton, zooplankton, zoobentos, rośliny makrobentosowe, parametry fizykochemiczne, substancje biogenne, substancje niebezpieczne, odpady i hałas. Informacja o środowisku uzupełniania jest danymi o ichtiofaunie z Wieloletniego Programu Zbierania Danych Rybackich, hałasie impulsowym z Ministerstwa Obrony Narodowej a w zakresie rozlewów olejowych – danymi z Urzędów Morskich.
Państwa członkowskie UE zobowiązane są do przeprowadzenia cyklicznych (co 6 lat) ocen
stanu środowiska wód morskich. Ostatnia taka ocena obejmuje lata 2016–2021 i
uwzględniono w niej aż 61 wskaźników. Pełną treść raportów ocenowych można znaleźć pod
adresem: https://rdsm.gios.gov.pl/pl/oceny-6-letnie/druga-aktualizacja-wstepnej-oceny-2016-
2021.
Wody morskie (wody przejściowe i przybrzeżne) są też objęte monitoringiem w ramach
Ramowej Dyrektywy Wodnej, realizowanym przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska
w Warszawie. Szczegółowe wyniki tego monitoringu zamieszczane są tu:
https://wody.gios.gov.pl/pjwp/publication/COAST_WATERS/108.
Zakres badań monitoringowych na obszarach morskich dopełniają: monitoring gatunków i
siedlisk zgodnie z Dyrektywą RADY 92/43/EWG z dnia 21 maja 1992 r. w sprawie ochrony
siedlisk przyrodniczych oraz dzikiej fauny i flory, prowadzony przez Główny Inspektorat
Ochrony Środowiska w Warszawie: https://morskiesiedliska.gios.gov.pl/pl/ oraz badania
ptaków: https://monitoringptakow.gios.gov.pl/strona-glowna.html.
W kontekście ochrony wód morskich warto też odnotować działania Inspektoratu Ochrony
Środowiska Morskiego Urzędu Morskiego, do zadań którego należy m.in.:
- nadzór i kontrola stanu czystości polskich obszarów morskich przy użyciu statków powietrznych oraz zdjęć satelitarnych w zakresie zanieczyszczeń pochodzących ze statków i z innych źródeł, a także powstających na skutek zatapiania odpadów w morzu;
- nadzór nad zwalczaniem rozlewów olejowych;
- prowadzenie ewidencji przypadków wyłowienia broni chemicznej z dna Bałtyku;
- prowadzenie ewidencji wraków, w których istnieje możliwość zalegania ropopochodnych substancji.
-> Jakie cenne siedliska występują w polskiej strefie Bałtyku?
Morze Bałtyckie jest morzem płytkim (średnia głębokość to 52 m) i nisko zasolonym.
Ograniczona wymiana wód determinuje stan natlenienia. Te czynniki, w powiązaniu
z rodzajem osadów występujących na dnie, przyczyniają się do stosunkowo niskiej
(w porównaniu np. z Morzem Północnym czy Śródziemnym) różnorodności gatunków roślin,
zwierząt i siedlisk przyrodniczych. Nie oznacza to bynajmniej, że w polskiej strefie Bałtyku
nie występują interesujące i cenne obszary. Wraz z podwodnym dziedzictwem kulturowym są
one istotnym elementem krajobrazu podwodnego, który, na równi z tym lądowym, zasługuje
na zauważenie i ochronę. Opisane pokrótce poniżej siedliska mają znaczenie
ponadregionalne dla trwałości bałtyckich populacji, a ponadto każde z nich jest samo w sobie
unikatowe.
W polskich obszarach morskich notuje się 4 siedliska chronione w ramach Dyrektywy
siedliskowej: duże, płytkie zatoki (1160), ujścia rzek (1130), rafy (1170) i piaszczyste ławice
podmorskie (1110).
Elementem siedliska „duże, płytkie zatoki”, które w Polsce występuje wyłącznie na jednym
stanowisku (Zatoka Pucka) są wielogatunkowe łąki podwodne z trawą morską, ramienicami
i rdestnicami. Odgrywają one ważną rolę w obiegu węgla i fosforu, limitując tym samym
rozwój niepożądanych zakwitów. Stanowią ponadto schronienie dla licznych bezkręgowców
(tzw. fauny fitofilnej): kiełży, podwoików czy jer. Wśród roślinności dennej spotykamy gatunki
chronione ryb takie jak wężynka, iglicznia.
Rzadkie w POM kamieniska (rafy) z unikatowymi gatunkami roślinności dennej (np. widlik,
rozróżka) stanowią miejsca bytowania różnorodnych gatunkowo zespołów bentosowych z
cennymi w ekosystemie morskim tzw. gatunkami siedliskotwórczymi, takimi jak omułek. Rafy
są również atrakcyjne dla ryb, m.in. dla odbywających tu tarło śledzia i belony.
Piaszczyste ławice podmorskie ograniczone są do głębokości 20 m i obejmują rozległe,
czyste obszary dna zamieszkiwane przez drobne skorupiaki i małże. Ryby denne związane z
ławicami to węgorzyca, ryby babkowate Gobiidae oraz płastugi Pleuronectidae, a z gatunków
pelagicznych śledź czy szprot.
Z kolei piaszczyste łachy tworzące się w ujściu Wisły Przekop (które jest siedliskiem 1130)
stanowią ważne w skali kraju siedlisko fok i rzadkich gatunków ptaków takich jak rybitwa
czubata, czy rybitwa białoczelna.
-> Jakie cenne siedliska występują w strefie brzegowej?
Polskie wybrzeże ma długość 500 km i reprezentuje dwa podstawowe typy: klifowe oraz
wydmowe. Ponadto spotkać można tereny równin zalewowych lub akumulacji organicznej
(nad Zatoką Pucką czy nad Zalewem Wiślanym i Szczecińskim). Najcenniejsze fragmenty
objęte zostały ochroną w ramach parków narodowych (Woliński i Słowiński PN), rezerwatów
przyrody (np. Beka czy Helskie Wydmy), czy obszarów Natura 2000 (np. Ostoja w Ujściu
Wisły).
Typowe nadmorskie siedliska lądowe, podlegające ochronie w ramach sieci Natura 2000 to:
Kidzina na brzegu morskim (1210), Klify na wybrzeżu Bałtyku (1230), Solniska nadmorskie
(1330), Inicjalne stadia nadmorskich wydm białych (2110), Nadmorskie wydmy białe (2120),
Nadmorskie wydmy szare (2130), Nadmorskie wrzosowiska bażynowe (2140), Nadmorskie
wydmy z zaroślami rokitnika (2160), Nadmorskie wydmy z zaroślami wierzby piaskowej
(2170), Lasy mieszane i bory na wydmach nadmorskich (2180), Wilgotne zagłębienia
międzywydmowe (2190). Nie można zapominać, że brzeg morski stanowi siedlisko licznych
gatunków zwierząt: ptaków (np. sieweczki obrożnej), bezkręgowców (np. zmieraczek
plażowy), a także miejsce odpoczynku dla ssaków morskich (foki). Najbardziej pożądana
strefa brzegowa ma charakter naturalny bez oznak znaczących przekształceń, z obecnością
naturalnej roślinności.
-> Jakie są największe zagrożenia dla brzegu morskiego?
Zawarte w pasie wybrzeża zasoby rekreacyjne i wypoczynkowe, mikroklimat, wartości
przyrodnicze i kulturowe powodują, że wybrzeże Bałtyku jest niezwykle atrakcyjną
przestrzenią publiczną. Rozwój ekonomiczny wybrzeża sprzyja systematycznemu
poświęcaniu obszarów naturalnych pod lokalizację różnorodnej infrastruktury i docelowo –
powoduje konieczność ochrony mienia. Nadmorska strefa brzegowa jest bowiem
środowiskiem wyjątkowo dynamicznym i narażonym na postępujące zmiany klimatyczne.
Warto w tym miejscu wspomnieć o dwóch aktach prawnych, które stanowią podstawę
działań związanych z „ochroną” brzegu morskiego: Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury z
dnia 14 września 2022 r. w sprawie minimalnych poziomów bezpieczeństwa brzegu
morskiego oraz przebiegu granicznej linii ochrony brzegu morskiego oraz Ustawie o
ustanowieniu programu wieloletniego „Program ochrony brzegów morskich” z dnia 28 marca
2003 r. (przestała obowiązywać w 2024 r., z pewnością powstanie nowa). Wszystkie sposoby
„ochrony” brzegów w znacznym stopniu modyfikują transport osadów morskich i mają duży
wpływ na zmiany linii brzegowej, również w obszarach przyległych.
Istotnym problemem jest sama zabudowa i przekształcanie strefy brzegowej związane ze
znaczną ekspansją turystyczną. Czasem działania mają charakter niezgodny z
obowiązującym prawem jak np. usypywanie plaży w celu rozwoju pól kempingowych nad
Zatoką Pucką.
-> Co mogę zrobić aby przyczynić się do ochrony środowiska morskiego i strefy
brzegowej?
Planując dalsze zagospodarowanie polskiego wybrzeża, w tym rozwój turystyki, należy brać
pod uwagę prognozowane wzrosty poziomu morza oraz intensywniejsze i częstsze sztormy
w związku z postępującymi zmianami klimatycznymi. Dokumenty planistyczne powinny być
sporządzane z dużą rozwagą, przy konieczności zastosowania ograniczeń planowanych
inwestycji na odcinkach brzegu o ciągle jeszcze naturalnym charakterze. Również inwestycje
na obszarach morskich należy prowadzić poza obszarami występowania cennych i rzadkich
siedlisk oraz gatunków morskich, a jeśli to niemożliwe z uwagi na „nadrzędny interes
społeczny”, ich realizacja powinna obejmować zastosowanie środków minimalizujących
negatywny wpływ na środowisko lub/i kompensację przyrodniczą.
I TY możesz przyczynić się do bardziej skutecznej ochrony morza poprzez aktywne
uczestnictwo w konsultacjach społecznych organizowanych w ramach: sporządzania
planów ochrony obszarów objętych ochroną prawną, planów zagospodarowania
przestrzennego czy ocen oddziaływania na środowisko rozmaitych inwestycji.
Informacje o takich spotkaniach publikowane są w BIP odpowiedzialnych organów
(m.in. Generalnej Dyrekcji Ochrony Środowiska, Regionalnych Dyrekcji Ochrony Środowiska,
Urzędów Morskich, gmin). Nie daj się zaskoczyć, pytaj, zgłaszaj uwagi i sugestie do procedowanych dokumentów
Twoja postawa ma znaczenie ->
- nie śmieć!
- nie rozdeptuj pasa wydmowego!
- nie łam zakazów obowiązujących w parkach narodowych czy rezerwatach przyrody!
- nie płosz zwierząt wypoczywających na plaży!
- zgłaszaj i nagłaśniaj incydenty naruszania przepisów prawa!
oprac. i fot. dr inż. Monika Michałek
Gdynia, 27.02.2025